Pomoc dla niepełnosprawnych

Mniejszości narodowe

Żydzi na Mazowszu

W I Rzeczpospolitej

Początki obecności Żydów na Mazowszu sięgają XI-XII w. Wówczas na ziemie polskie na fali gorączki osadniczej imigranci żydowscy zaczęli napływać z Europy Zachodniej, Środkowej i Rusi. Znaleźli tu dogodne warunki rozwoju i spotkali się z tolerancją religijną umożliwiającą swobodne uprawianie kultu religijnego.

Pierwsi żydowscy osadnicy, wedle zachowanych źródeł, pojawili się w Płocku w drugiej połowie XI w. Z upływem czasu było ich na ziemi mazowieckiej coraz więcej. Dobre przyjęcie kupców i rzemieślników żydowskich przez Kazimierza Wielkiego i królewska opieka nad nimi kontrastowały z pogromami na Śląsku i w Europie Zachodniej.

Impulsem do wzmożonych antyżydowskich ruchów stał się dopiero kryzys gospodarczy, jaki dotknął region na przełomie XVI i XVII w. Z Żydami rywalizowali zarówno polscy mieszczanie, jak i szlachta oraz Kościół. Mnożyły się wówczas oskarżenia o mordy rytualne dzieci chrześcijańskich, profanacje i kradzieże hostii i tym podobne. W XVII w. ziemie polskie dotknął „potop” szwedzki.

Druga połowa XVII, a szczególnie początek XVIII stulecia, to czas odbudowy życia skupisk żydowskich na Mazowszu. Wraz z rozwojem osadnictwa następowała rozbudowa żydowskiego samorządu. Podstawą żydowskiego ustroju gminnego były: synagoga, cmentarz, mykwa (łaźnia). Autonomicznymi gminami żydowskimi zarządzały ciała kolegialne – kahały. Kahał organizował wieloaspektowe życie gminy i jej członków. Już w 1580 r. doszło do ukonstytuowania centralnej reprezentacji Żydów Korony i Litwy w postaci Sejmu Czterech Ziem (Waad Arba Aracot). W jego zasięgu znalazły się także ziemie mazowieckie, Organizacja ta została zlikwidowana w 1764 r. Wkrótce ziemie polskie zostały podzielone między trzech zaborców.

W wieku XIX

Okres przełomu XVIII i XIX sprowadził na ziemie polskie zwolenników ruchu chasydzkiego i prądy haskali, czyli żydowskiego oświecenia. Chasydzi zakorzeniali swój mistyczno-religijny ruch w takich miejscowościach jak Nowy Dwór, warszawska Praga, gdzie osiedliło się wielu chasydzkich przybyszów z Opatowa, Ryczywołu czy Żelechowa. W grupie zwolenników oświecenia na Mazowszu znalazł się natomiast Lejb Margolis (1747–1811), piastujący stanowisko rabina Płocka.

W czasie wojen napoleońskich tworzyły się fortuny żydowskiej burżuazji, bogacącej się na dostawach dla stacjonujących na Mazowszu wojsk francuskich. Największymi potentatami w zakresie dostaw dla armii były warszawskie rodziny Sonnenbergów i Epsteinów.

Kres istnieniu Księstwa Warszawskiego położyli Rosjanie. W Królestwie Polskim Żydzi nie mieli praw obywatelskich i cywilnych; nie mieli czynnych i biernych praw wyborczych, nie mogli piastować urzędów publicznych, a także być farmaceutami czy profesorami. Często także byli spychani do rewirów, które stanowiły rodzaj getta. Ze względów religijnych koncentracja ta miała jednak swoje zalety. Najważniejszym źródłem utrzymania ludności żydowskiej było rzemiosło i handel. Do rzadkości należeli Żydzi, którzy zajmowali się uprawą roli. Pierwszą rolniczą osadę na Mazowszu założył Samuel Markus Posner (1770–1848), rabin, kupiec i filantrop, który w młodości przywędrował do Polski z Finlandii. W 1817 r. nabył dobra ziemskie Kuchary (pow. płoński). Założył tam też jedną z pierwszych manufaktur włókienniczych, produkującą mundury dla wojska.

Ważną zmianą, jaka dotyczyła ludności żydowskiej w okresie zaboru rosyjskiego, była reforma gmin żydowskich wyznaniowych, nazwanych dozorami bóżniczymi. Znajdowały się one pod kontrolą władz, nie mogąc pełnić roli żydowskiego samorządu.

Stuletni okres rosyjskiego panowania przerwały dwa polskie powstania – listopadowe i styczniowe. Udział Żydów w powstaniu listopadowym był znikomy. Rzecznikiem współpracy polsko-żydowskiej w czasie jego trwania był np. polski lekarz Filip Lubelski z Płocka. Do historii przeszła także postawa podoficera Konrada Silbersteina z Płocka, którego odział stanowił rezerwę 3. pułku strzelców pieszych. Znacznie większe zaangażowanie Żydów nastąpiło podczas powstania styczniowego. Braterstwo Polaków i Żydów głosił słynny rabin Dow Ber Mejsels. Warto wspomnieć także, że na czele jednego z oddziałów partyzanckich stacjonującego pod Makowem Mazowieckim był niejaki Blum, związany z obozem „Czerwonych”

W epoce pary i elektryczności

Po klęsce powstania nastąpiły głębokie przemiany społeczno-gospodarcze. W latach 80. XIX wieku po wprowadzeniu w Cesarstwie Rosyjskim tzw. strefy osiedlenia na Mazowsze zaczęli napływać zrusyfikowani Żydzi z zachodnich guberni Cesarstwa, tzw. litwacy. Jednocześnie przedstawiciele mniejszości żydowskiej opuszczali Królestwo, uczestnicząc w emigracji zarobkowej, zazwyczaj za ocean. Bardzo wielu żydowskich mieszkańców w ten sposób opuściło np. Kałuszyn, który został zniszczony przez wielki pożar.

Żydzi stawali się pionierami w wielu dziedzinach gospodarki uważanych wówczas za nowoczesne. W 1909 r. otworzył podwoje hotel „Metropol” Abrama Natansona przy ul. Długiej; w 1889 r. po Wiśle zaczęły pływać statki należące do pioniera żeglugi parowej Chaima Rogozika; w 1884 r. spółka żydowska uruchomiła omnibusy na trasie Sierpc-Płock. Przedstawiciele mniejszości żydowskiej byli także pionierami przemysłu na Mazowszu – produkcją maszyn rolniczych zajmował się Mojżesz Sarna pochodzący z Płocka. Gospodarczemu boomowi towarzyszyła jednak ogromna bieda wśród kupców i rzemieślników. Z myślą o nich powstawały różnorakie dobroczynne stowarzyszenia, które podlegały oficjalnej rejestracji. Jedne z nich (Hachnasat Orchim) założył np. radzyński cadyk, Gerszon Henoch Lejner, w Ostrowi Mazowieckiej.

Modernizacji gospodarczej towarzyszyły ważne procesy w obrębie dozorów bóżniczych. Zwycięstwo ruchu chasydzkiego spowodowało, że w gminach autorytetami moralnymi stawali się nie tylko rabini, lecz także cadycy. Na Mazowszu w prawie każdej miejscowości rezydował cadyk. Najważniejszymi ośrodkami tego ruchu w drugiej połowie XIX w. były: Gostynin, Góra Kalwaria, Mińsk Mazowiecki (wówczas Nowomińsk), Otwock, Parysów, Piaseczno, Radzymin czy Sochaczew. Ośrodki te stawały się jednocześnie centrami edukacyjnymi, gdzie przemieszkiwali studenci jesziw.

Lata 90. przyniosły rozwój nowoczesnych partii politycznych. Postępowała asymilacja, rodził się ruch socjalistyczny i syjonistyczny, w których czynnie brali udział Żydzi. Z drugiej strony ludność żydowska coraz częściej musiała się bronić wobec nieprzychylnej jej polityce przedstawicieli ruchu narodowego.

Na terenie całego Mazowsza powstawały grupy „Miłośników Syjonu” (np. Warszawa, Kalisz, Piotrków). W Płocku działalność syjonistyczną zaczęli Icchak Grünbaum, w Makowie – Nachum Sokołów w Płońsku – Dawid Ben Gurion. Na początku XX w. na terenie powiatów makowskiego, płońskiego i pułtuskiego istniały oddziały partii Mizrachi – ortodoksyjnych syjonistów. Popularność zdobywał także Bund (żydowscy socjaliści). Oddziały tej partii powstawały w największych mazowieckich miastach. Żydzi działali także w polskim ruchu socjalistycznym. Warto wspomnieć o pochodzącej z Płocka Esterze Golde-Stróżeckiej, która wraz z siostrą, Cecylią, były bliskimi współpracowniczkami Józefa Piłsudskiego.

Życie pod zaborem rosyjskim przerwała pierwsza wojna światowa.

W okresie międzywojennym

W okresie II RP nastąpiła znaczna poprawa statusu społecznego Żydów. W 1921 r. na terenie Mazowsza zamieszkiwało 116 tys. Żydów, z czego 67% żyło w miastach. W latach 30. odsetek ten nieco zmalał. W II RP kwitło życie polityczne, społeczne, kulturalne i gospodarcze. Działały Agudas Israel (ortodoksi), Ogólni Syjoniści, Mizrachi, Bund, fołkiści, Poalej Syjon Prawica i Lewica, Syjoniści-Rewizjoniści. Wraz z nimi w siłę rosły organizacje przy nich afiliowane (Hachaluc Pionier, Haszomer Hacair, Dror, Farejnigte, Cukunft, Cejrej Emunej Israel, Bnojs Agudas Israel etc.). Pełny rozwój przeżywało szkolnictwo, które przybierało różne wzorce edukacyjne w zależności od programu politycznego, które lansowały organizacje polityczne. Ortodoksi prowadzili szkoły Bejt Jakow, syjoniści kierowali Tarbutem, bundowcy CISZO (Centrale Jidisze Szul-Orgasnizacje). Odziały tych placówek szkolnych były rozlokowane niemal we wszystkich mazowieckich miastach. Kontynuowano także dobre tradycje z XIX w. w dziedzinie dobroczynności. W każdym ośrodku miejskim Żydzi rejestrowali oddziały takich stowarzyszeń jak: „Linas Hacedek”, „Bikur Cholim”, „Ezras Cholim”. Nowością w okresie międzywojennym wśród Żydów była działalność sportowa. Rozkwitała ona szczególnie intensywnie na północny Mazowszu, gdzie działały kluby Makabi. Wielkie znaczenie miała także mazowiecka żydowska prasa. W Pułtusku wychodził „Unzer Wort”. Swoje pisma miała także Łomża, Mława i Bieżuń.

Mazowiecka ziemia wydała także wielu poetów i pisarzy. Ośrodkiem kulturalnym Mazowsza był przede wszystkim Płock. Działał tu: Chaim Flaks, nazywany „żydowskim Dygasińskim”; Zysze Landau, najbardziej znany poeta z tego miasta; Józef Opatoszu (pochodzący z Mławy), który napisał słynną, sfilmowaną w II RP powieść W lasach polskich, czy Natan Korzeń, ceniony malarz, który swoje prace wystawiał w Warszawie i Paryżu.

Relatywnie zgodne życie dwóch narodów – polskiego i żydowskiego – przerwała antysemicka kampania lat 1935–1937. Wówczas w wielu mazowieckich miastach miały miejsce antyżydowskie zajścia na tle rywalizacji ekonomicznej. Wciąż najpopularniejszym zawodem wśród Żydów był handlarz i rzemieślnik. Chwile grozy przeżywali szczególnie żydowscy mieszkańcy Mińska Mazowieckiego, w którym w 1936 r. wybuchły zamieszki trwające prawie przez tydzień. Antysemityzm, generowany przez zradykalizowaną narodową młodzież spod znaku ONR i przyłączający się do niej element przestępczy prowadził walkę w wielu mazowieckich miastach – w Wysokiem Mazowieckiem, Nasielsku, Serocku, Wyszkowie etc. W październiku 1937 r. miała miejsce akcja SN pod hasłem „Mazowsze bez Żydów”.

Lata 1938-1939 przyniosły osłabienie antyżydowskiej kampanii ze względu na międzynarodowe wydarzenia, lecz postpiłsudczykowski obóz władzy – OZON – w maju 1938 r. zdefiniował Żydów jako „czynnik osłabiający rozwój polskich sił narodowych i państwowych”. Oczy całej Polski skierowały się jednak wówczas przede wszystkim na III Rzeszę i Hitlera. Wobec grożącego Polsce konfliktu zbrojnemu polskie państwo rozpoczęło zbrojenia. Żydzi aktywnie uczestniczyli w tym dziele, organizując zbiórki na Fundusz Obrony Narodowej, Ligę Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej, wchodzili w skład Komitetu Propagandy Pożyczki Obrony Przeciwlotniczej. W sierpniu 1939 r. żydowskie partie polityczne, instytucje i zarządy gmin wyznaniowych Mazowsza wystąpiły z apelem o zgłaszanie się do prac przy kopaniu rowów i budowie schronów. Żydowska młodzież gimnazjalna tworzyła zaś drużyny sanitarne.

Zagłada

1 września 1939 r. wybuchła wojna, w wyniku której przerwana została ponad osiemsetletnia obecność społeczności żydowskiej na ziemiach polskich. W 1942 r. Żydzi mazowieccy zostali zgładzeni w komorach Treblinki lub zamordowani na terenie gett podczas akcji likwidacyjnej przeprowadzanej przez Niemców. W Mińsku Mazowieckim na ulicach getta zginęło wówczas około tysiąc Żydów. Uprzednio Żydzi miast mazowieckich, jak cała reszta, zostali pozbawieni majątku, oznakowani hańbiącymi opaskami z gwiazdą Dawida, stłoczeni do gett, w których panowały straszne warunki. Poddani tam terrorowi niemieckiemu umierali z głodu i chorób i wycieńczającej pracy poza gettem w obozach pracy.

W gettach organizacją życia kierowały Judenraty, czyli rady żydowskie. Porządku pilnowali żydowscy policjanci, którzy podczas wielkiej akcji likwidacyjnej zapisali czarną kartę w dziejach Żydów polskich. Rozmiar i typ ich działań obrazują wspomnienia otwockiego Żyda, Calela Perechodnika, pt. Spowiedź. Podstawowym zadaniem Judenratu było dostarczanie w sposób zorganizowany Niemcom rąk do pracy, lecz także zakładanie podstaw działalności socjalnej i medycznej. Największym gettem było getto warszawskie, posiadające bardzo rozbudowane życie.

Holocaust pochłonął 75-80% mazowieckich Żydów. Ci, którzy ocaleli w dużej części stanowili grupę wyratowaną przez Polaków. Na tym polu działała Żegota, czyli Rada Pomocy Żydom. Szczególnym bohaterstwem na terenie Mazowsza w tym dziele wykazał się dr Józef Witwicki, przedwojenny działacz narodowy, żołnierz AK, który regularnie odwiedzał mławskie getto, organizując dla niego wielopłaszczyznową pomoc; przechowywał u siebie w domu także rodzinę Rozenbergów. W akcje pomocy Żydom angażowali się także księża, w tym szczególnie ks. biskup Stanisław Łukomski, ordynariusz diecezji łomżyńskiej oraz ks. Aleksander Dołęgowski proboszcz parafii Radziłów (pow. grajewski). Ogromy udział w ratowaniu Żydów od śmierci miała także konspiracyjna ziemiańska organizacja „Uprawa-Tarcza”. W organizacji tej działał właściciel Suchej koło Kałuszyna – Felicjan Dembiński, uznawany za czołowego jej działacza.

Żydzi obecnie: Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie

Po wojnie żydowskie życie mogło funkcjonować w takim zakresie, jak pozwalały władze PRL. Prawdziwe odrodzenie społeczności żydowskiej nastąpiło po 1989 r. Przejawem demokratyzacji było powstanie Gminy Żydowskiej Wyznaniowej w Warszawie, funkcjonującej w ramach Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich w III RP. Liczy ona ponad 650 członków i jest drugą co do wielkości organizacją żydowską, włączającą się w życie Warszawy oraz Mazowsza i prowadzącą indywidualne projekty.

Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie kontynuuje tradycję przedwojennych gmin żydowskich, a więc realizuje misję samorządu żydowskiego. Gmina jest animatorem życia lokalnej społeczności żydowskiej, a jej celem jest stwarzanie coraz szerszej oferty społecznej, edukacyjnej i kulturalnej, ponadto także zapewnienie wsparcia i systemu pomocy społecznej osobom potrzebującym.

Warszawska gmina wydaje kwartalnik „Kolbojnik. Biuletyn Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie”, który jest nie tylko kopalnią wiedzy na temat bieżącego życia Gminy, lecz także interesującym forum wymiany myśli na temat historii polskich Żydów.
 

Opracowanie: Alicja Gontarek, redaktor „Kolbojnika. Biuletynu Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie”.
 

Organizacje mniejszości żydowskiej:

Towarzystwo Społeczno - Kulturalne Żydów  w Polsce - www.tskz.pl

Żydowska Ogólnopolska Organizacja Młodzieżowa - www.zomm.edu.pl

Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny w Polscewww.szih.org.pl

Fundacja "Shalom" - www.shalom.org.pl

Fundacja im. profesora Schorra - www.shorr.edu.pl

Towarzystwo Kultury Żydowskiej "Beit Warszawa" - www.beit.org.pl

Stowarzyszenie Dzieci Holocaustu w Polsce - www.dzieciholocaustu.org.pl

Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie - www.warszawa.jewish.org.pl

Podziel / Share
Opublikowane przez Michał Dec, 23.05.2013, Ilość wejść: 4721, Rejestr zmian

Aktualne projekty

do góry